X
تبلیغات
مدیریت آموزشی واحد علوم و تحقیقات لرستان - نگاهی به روش تحقیق تحلیل محتوا/ کلاس روش تحقیق
ارشد مدیریت آموزشی واحد علوم و تحقیقات لرستان
 
نوشته شده توسط : مدیریت وبلاگ

تحلیل محتوا

تحليل محتوا يكي از مباحث مهم و كاربردي است كه پژوهشگران با استفاده از اين روش، به وارسي داده‌هاي خود مي‌پردازند. روش تحليل محتوا كمّي است و در مباحث علوم اجتماعي كاربرد زيادي دارد.

از اين طريق مي‌توان به تحليل گفتار، نوشتار، از قبيل مقالات، كتاب‌‌ها، سنخراني‌ها، فيلم، تصاوير، حركات، نحوۀ اداي كلمات، تكرار كلمات، لحن به‌كار رفته در كلام و غيره پرداخت. تحليل محتوا به محقق كمك مي‌كند تا لايه‌هاي پنهان و زيرين پديده‌هاي مرتبط با موضوعِ پژوهش را بدست آورده، به اهدافي كه پژوهش در راستاي آن انجام مي‌گيرد، نزديك شود.

الف) تحليل محتوا روشي نظام‌مند است؛ به اين معنا محتوايي كه قرار است مورد ارزيابي قرار گيرد، بايد براساس قواعد روشن و ثابتي برگزيده شود.

ب) تحليل محتوا روشي عيني است. بنابراين، ساخته‌هاي ذهني پژوهشگر نبايد در آن دخالت داشته باشد.

ج) از آنجايي كه تحليل محتوا كمي است، هدف اصلي تحليل محتوا بازنمايي دقيق مجموعه اي از پيام مي‌باشد

مراحل تحليل محتوا

1.موضوع مورد مطالعه از قبل تعيين مي‌گردد كه مي‌تواند لغات، جملات، عناوين اصلي مقالات و موارد مشابه آن باشد. به عنوان نمونه، پژوهش براي بدست آوردن بار ارزشي به كار رفته در يك مقاله انجام مي‌گيرد.

2. بيـان يك چارچوب كه تئـوري تحقيق بر آن مبتني است. با توجـه به تئوري موجود، فرضيه‌ها و متغيرهاي مرتبط با مفاهيم مشخص مي‌گردد و با استفاده از روش مناسب براي متغيرهاي مورد نظر و با اهدافي كه بر آن مترتب مي‌باشد، به تحليل داده‌ها پرداخته مي‌شود.

3. در نظر گرفتن وسيله‌اي براي اندازه گيري متغيرها. به عنوان مثال، تهيه فهرستي از واژگان كليدي به قصد شمارش آن و بدست آوردن معاني كه در آن واژگان قصد گرديده است.

4. تهيه و تنظيم ابزارِ جمع آوري اطلاعات با توجه به موضوعي كه قرار است پژوهش در آن انجام گيرد.

5. جمع آوري اطلاعات مربوط به طرح تحقيق. با در نظر گرفتن زمان مشخص و مكاني كه قرار است عمليات در آن انجام گيرد. در ضمن لازم است به جمع آوري متن‌ها يا واژه‌هايي پرداخته شود كه به طور عموم در مسئلة مورد پژوهش كاربرد داشته باشد. پس از انجام مراحل فوق، داده‌هاي جمع آوري شده به دسته‌هاي مختلف طبقه بندي مي‌گردند.

6. پژوهشگر پس از جمع آوري اطلاعات، به تجزيه و تحليل آن دسته از داده‌هايي مي‌پردازد كه با فرضية تحقيق مرتبط مي‌باشد تا بتواند نتايج مورد نظر را بدست آورد.

كاربرد تحليل محتوا

1. معمول‌ترين استفاده از تحليل محتوايي، توصيف خصوصيات پيام است. به عنوان مثال، براي فهم درست متون درسي، سخنراني‌ها، روزنامه‌ها و مجلات، مي‌توان آنها را تحليل محتوا نمود تا بتوان ارزش‌ها و نظريات به كار رفته در آنها را بدست آورد.

2. تحليل محتوا به ما كمك مي‌كند تا اهداف فرستندة پيام را به دست آوريم و دلايل ارسال پيام و نتايج مترتب بر آن را مورد بررسي قرار دهيم. از اين‌رو، تحليل متون براي فهم و درك پيام و بيان دلايل ارسال كنندگان پيام و هدفي كه بر آن مترتب مي‌باشد، لازم به نظر مي‌رسد. به عنوان نمونه، با تجزيه و تحليل محتواي پيام، رهبر يك حزب سياسي به مخاطبان خود، مي‌توان به راحتي اهداف آن را بدست آورد.

3. در تحليل محتوا، پژوهشگران به دنبال شناخت اثر پيام بر روي مخاطبـان و گيرندة آن مي‌باشنـد. مثلاً، افرادي كه پيام براي آن‌ها ارسال مي‌شود، مورد مطالعه قرار مي‌گيرند تا ميزان تأثير پيام بر افراد اندازه گيري شود و اثر مثبت و يا منفي آن بدست آيد و در صورت لزوم، به اصلاحات پيام پرداخته شود.

4. شناخت اثـر و نويسنـدة آن، در اين روش، پژوهشگـر محـور فعاليت خـود را متمركز بر واژه‌هاي به كار رفته در متن مي‌كند كه تحليل محتوا بر روي آن انجام مي‌گيرد. مثلاً، افراد با توجه به ويژگي‌هاي شخصيتي خود از واژگاني خاص در نوشتار خود سود مي‌جويند. فراواني واژه‌ها و نحوه تركيب آنها در ميان افراد متفاوت مي‌باشد. بنابراين، با در دست داشتن اثري از افرادي كه احتمال دارد اثر مجهول الهويت به او تعلق داشته باشد، به شناسايي صاحب اثر پي برد.

5. از تحليل محتوا مي‌توان براي پاسخ به پرسش‌هايي كه ممكن است پژوهشگران مطرح نمايند نيز استفاده نمود.

6. كاربرد تحليل محتوا مي‌تواند براي بررسي جنبه‌هايي از فرهنگ و تغييرات فرهنگي مورد استفاده قرار گيرد. به عنوان مثال، مي‌توان اشعار، ادبيات و هنر يك فرهنگ را در زمان خاصي مورد تحليل قـرار داد تا ارزش‌هاي موجـود در آن عصـر بدست آيد و يا به مقايسـة ارزش‌ها در زمان‌هاي متعدد مبادرت ورزيد و دگرگوني ارزش‌ها را در طول زمان اندازه گيري نمود.

7. از طريق تحليل محتوا مي‌توان به خصوصيات و ويژگي‌هاي اجتماعي زماني خاص دست يافت؛ زيرا بيشتر نويسندگان در آثار خود به انعكاس مسائل و امور با اهميت زمان خود مي‌پردازند. با محور بندي ويژگي‌هاي اثر و بيان شاخص‌هاي به كار رفته در آن، مي‌توان به بُعد نامحسوس و پنهان مسايل اجتماعي زمان نويسنده دست يافت.

8. با تحليل نامه، نوار، نوشته و سفرنامه مي‌توان به بيماري، خصوصيات روحي و ذهني افراد پي برد. از طريق روش روانكاوي، پژوهشگر در تحليل محتواي خود به دنبال شناخت عوامل مختلفي است كه شامل خطوط كلي بر فكر، انديشه، جهان بيني، دنياي ذهني و نگرش‌هاي ايده آليستي صاحب محتواي آن مي‌باشد. به علاوه، از طريق تحليل محتوا مي‌توان به شناخت جريان‌هاي عميق و پنهان اجتماعي دوره اي كه نويسنده در آن مي‌زيسته دست يافت.

ويژگي‌هاي تحليل محتوا

به اختصار ويژگي‌هاي تحليل محتوا عبارتند از:

الف. عيني و عملي بودن: به اين معنا كه مباحث كيفي به گونة عيني تبديل گردد تا اگر پژوهشگر ديگري همان متن را دوباره با روش قبلي تحليل محتوا نمود، به نتايج محقق اولي دست يابد. اين امر در صورتي تحقق مي‌يابد كه معيارهاي به كار رفته در تحليل محتوا روشن باشد تا ديگران نيز با طبقه بندي و تجزيه و تحليل متن به همان اندازه توفيق يابند.

ب. نظم بخشيدن به عمليات: تحليل محتوا در صورتي كامل انجام مي‌گيرد كه محقق به وارسي همة محتويات مربوط به موضوع مبادرت ورزد و از انتخاب عناصر بر اساس سلايق شخصي خودداري نمايد. نبايد با پيشداوري و ذهنيت‌هاي نادرست، به تحليل متن پرداخت، بلكه بايد آنچه واقعاً در متن به كار رفته است، مورد تحليل قرار گيرد

مزاياي تحليل محتوا

در مورد مزايا و نقاط قوت تحليل محتوا مي‌توان گفت كه تحليل محتوا از لحاظ هزينه و به لحاظ زماني، نسبت به انواع ديگر تحقيقات، بسيار مقرون به صرفه مي‌باشد. به همين دليل، هر پژوهشگر به راحتي مي‌تواند به تحليل محتواي يك موضوع بپردازد. در صورتي كه تحقيقات پيمايشي به تنهايي و براحتي براي او ميسر نيست، براي تحليل محتوا به تجهيزات زيادي نياز نيست. محقق در صورت دست يابي به منابع و اطلاعات مي‌تواند به تحليل آن بپردازد.

از مزاياي ديگر تحليل محتوا اين است كه، در صورت غفلت محقق در ايام انجام كار، به راحتي مي‌توان بخش مورد غفلت قرار گرفته را بازنگري نمود. درحالي كه، در تحقيقات ميداني در صورت وقوع اشتباه چه بسا عمليات به طور كلي نياز به بازنگري داشته باشد. گاهي اوقات با توجه به محدوديت زماني و هزينه‌هاي گزاف، نمي‌توان به بازنگري دوباره موضوع پرداخت. از‌اين‌رو، به ناچار بايد از ادامه كار تحقيق دست برداشت.

ويژگي ديگر تحليل محتوا اين است كه زمينه اذيت يا مزاحمت ديگران نمي‌گردد؛ زيرا براي بدست آوردن اطلاعات، نياز به مراجعه به مردم نيست، بلكه بيشتر به تحليل متون‌هاي مختلف پرداخته مي‌شود. علاوه بر اين، تحليل محتوا سبب مي‌شود كه پژوهشگر از تعجيل در تفسير متن خودداري كند. بنابراين، محقق را وادار مي‌كند تا با دقت لازم به تفسير و تحليل مطالب بپردازد.

امتياز ديگر تحليل محتوا اين است كه به پژوهشگر اجازه مي‌دهد تا به تحليل مسائلي بپردازد كه طي فرآيند زماني طولاني رخ داده است. از اين طريق مي‌توان تاريخ گذشته را مورد وارسي قرار داد. مثلاً، مي‌توان برخورد عرب‌هاي جاهليت قبل از اسلام و پيامبر را در مورد زنان مقايسه نمود و به تحليل ادبيات و اشعار اعراب جاهلي و احاديث پيامبر در مورد زنان و حقوق اجتماعي آنان پرداخت.

معايب تحليل محتوا

با همة مزايا و فوائدي كه براي تحليل محتوا بيان گرديد، طبيعي است هر روش تحليل داده‌هاي اجتماعي معايبي نيز دارد. بنابراين، تحليل محتوا نيز از اين قاعده مستثني نيست. از جمله معايب تحليل محتوا عبارتند از:

1. در تحليل محتوا برخي از روش‌ها مانند تحليل ارزيابي، بسيار سنگين و دشوار و نياز به كار و فعاليت زيادي دارند. بايد زمان لازم براي اجراي آنها را در نظر گرفت و در سازگاري آن با تحقيق تلاش لازم را نمود.

2. كاربرد تحليل محتوا هر چند دامنة وسيعي را در بر مي‌گيرد، ولي در هر مورد وضع كار تفاوت مي‌كند. بايد از روشي خاص بهره برد. از اين‌رو، محقق به محدوديت در كاربرد روش‌ها برخورد مي‌كند.

3. محدوديت ديگر تحليل محتوا فقدان برخي پيام‌هاي است، كه با موضوع تحقيق در ارتباط مي‌باشد. مثلاً، بسياري از شخصيت‌ها بسيار اندك  در رسانه‌هاي جمعي پوشش داده مي‌شوند. لذا دسترسي به آن‌ها دشوار مي‌باشد.


برگرفته از ارائه روش تحقیق تحلیل محتوا - کلاس روش تحقیق دکتر دارایی

اعضای گروه: سيده نرجس موسوي - رقيه زين العبادي - فريبا نظامي - خانم رجب زاده


تاریخ انتشار : پنجشنبه بیست و پنجم خرداد 1391 |